Burada sunulan Frig anıtlarının büyük çoğunluğu, dinî ve kült amaçlı inşa edilmiş kaya yapılarıdır. Muhtemelen tanrıları, özellikle de Frig ana tanrıçası Matar’ı onurlandırmak ve adak sunmak için yaratılmışlardır. Bu anıtların çoğu doğuya bakar ve üç ana gruba ayrılabilir: fasadlar, nişler ve altarlar/idoller.
Fasadlar: Genellikle dik kayaların düzleştirilmiş yüzeylerine oyulan fasadlar, ağırlıklı olarak ahşap yapılar olan Frig evlerinin (megaronlar) ön cephelerini taklit eder. Başlıca Matar olmak üzere tanrıçalara adanmış tapınağı simgelerler; eğimli çatıları ve dikdörtgen planları vardır. Fasadın alt kısmı genellikle bir giriş kapısını andıran ve bir tanrıça heykeli veya kabartması içerebilen bir nişe sahiptir. Boyutlarına bağlı olarak fasadlar büyük veya küçük olarak sınıflandırılabilir.
Nişler: Bunlar fasadlardaki nişlere benzer, ancak çevrelerinde herhangi bir yapı olmaksızın yalnızca bir nişten oluşurlar. Dik kaya yüzeylerine, genellikle ulaşılabilir yüksekliklerde oyulmuş sığ, oval veya dikdörtgen boşluklar olarak görülürler. Çoğu niş, alçak kabartma ile işlenmiş basit bir çerçeveye sahiptir.
Altarlar ve İdoller: Ana kayaya oyulmuş bu üç boyutlu kült yapıları, ibadet ve kurban amaçlı kullanılmıştır. Genellikle ulaşılabilir kaya oluşumlarının tepelerinde veya kenarlarında bulunurlar; yuvarlak başlı ve dikdörtgen gövdeli, tanrı veya tanrıçaları simgeleyen bir veya iki (nadiren üç) idolden oluşan alçak kabartmalara sahiptirler. Bazı altarlarda idoller yerine ‘oturak’ şeklinde bir üst kısım bulunur; bu, çeşitli araştırmacılar tarafından ‘stilize idol’ veya ‘taht’ olarak adlandırılır. Birçoğu idollere çıkan basamaklara sahiptir veya bunların yerine düz bir platform sunar. Tüm bu yapıların benzer ritüel veya kült amaçları için kullanıldığı düşünülmektedir.
Kaya Mezarları: Frigler, anıtsal mezar yapıları olarak tümülüsler inşa etmiş ve ayrıca kayaya oyulmuş oda mezarları da yaratmışlardır. Tipik bir Frig kaya mezarı, beşik çatılı ahşap bir evin şeklini yansıtır. Emilie Haspels, bu mezarları erken ve geç dönem olmak üzere iki gruba ayırmıştır. Grup I mezarları küçük ve sade olup, MÖ 8. yüzyıla tarihlenen kaya oyma yataklar içerebilir. Buna karşılık Grup II mezarları, özenli işçilikle yapılmış süslemeli taş yataklar (kline) ve yüzeylerinde kabartmalar bulunan oda büyüklüğündeki mezarlardır ve Frigya’nın Lidya egemenliğinde ancak refah içinde olduğu MÖ 6. yüzyıla tarihlenir. Frig kaya mezarlarının neredeyse tamamı Frig Yaylası’nda bulunur. Günümüze ulaşan yüzlerce kaya mezarının büyük çoğunluğu, daha sonraki Helenistik ve Roma dönemlerinde yeniden kullanılmıştır. Bu sayfalarda yalnızca birkaç anıtsal örnek yer almaktadır.
Kaleler: Genel literatüre göre, ‘kale’ terimi, yüksek kayalık tepeler üzerinde bulunan Frig kalelerini ifade eder. Dağlık Frigya’daki Frig kaleleri, yerleşimlerin bulunduğu vadilerin girişlerini ve çevrelerini gözetleyecek şekilde tasarlanmıştır. Çevrelerindeki dik kayalar doğal savunma yapıları oluşturur. Bu doğal yapılar, kayalar arasındaki boşluklara örülen taş duvarlarla güçlendirilmiştir. Bu kalelerin çoğu, bazen farklı amaçlarla Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde de hizmet vermeye devam etmiştir.
Frig Yazıtları: Frigce, Hint-Avrupa dil ailesine ait bir dildir. En yakın akrabası Arkaik Yunancadır. Frig yazısı temel olarak Yunan alfabesiyle aynıdır; birkaç ek Frig karakteri bulunur. Yazıtların tarihlendirmesine göre, Frigce en az Yunanca kadar eskidir. Yazıtlar eski (Paleo-Frig) ve yeni (Neo-Frig) olarak sınıflandırılır. Eski Frig yazıtları MÖ 8. ile 3. yüzyıllar arasına tarihlenir. Yeni Frig yazıtları ise Roma dönemine ait Yunan alfabesiyle yazılmış olup MS 1. ile 3. yüzyıllar arasında kullanılmıştır. Yazıtların çoğu sinistrovers (sağdan sola) yazılmıştır, ancak önemli sayıda dekstrovers (soldan sağa) ve bustrofedon (ya soldan ya da sağdan başlayan ancak ardışık satırlarda yön değiştiren) yazıt da bulunur. Frigce fonetik olarak okunabilse de, henüz tam olarak çözümlenememiştir. Frigler, çağdaşlarına kıyasla çok az yazılı eser bırakmıştır. Bunlar çoğunlukla kaya fasadları, nişler ve altarlar gibi dinî yapılar üzerinde bulunan adak yazıtlarıdır. Ayrıca, seramik veya maden kaplar üzerine yazılmış ve günlük yaşamla ilgili olduğu düşünülen, genellikle tek sözcükten oluşan grafitiler de bulunur. (bknz. Anıtsal Eski Frig Yazıtları)
Tarihlendirme: Sınırlı kanıtlar nedeniyle, Frig kaya anıtlarının tarihlendirilmesi zorluklar içerir. Buluntular, Frig tarihinin kabaca birkaç döneme bölünmesine imkan tanır: Erken Frig (MÖ 950-800), Orta Frig I (MÖ 800-600), Orta Frig II (MÖ 600-550) ve Geç Frig (MÖ 550-330). Burada belirtilen tarihlerin çoğu, Berndt-Ersöz’ün (2006) önerilerine dayanmaktadır.
Kaynaklar:
Berndt-Ersöz, S. 2006. Phrygian Rock – Cult Shrines. Structure, Function and Cult Practice, Leiden.
Brixhe, C. ve M. Lejeune. 1984. Corpus des inscriptions paléo-phrygiennes, Paris.
Haspels, C. H. E. 1971 The Highlands of Phrygia. Sites and monuments, Princeton.
Tüfekçi-Sivas, T. 1999 Eskişehir-Afyonkarahisar- Kütahya İl Sınırları İçindeki Phryg Kaya Anıtları, Anadolu Üniversitesi Yayınları No:1156, Eskişehir