Kümbet Vadisi, Eskişehir’in yaklaşık 70 km güneyinde ve Midas Kenti’nin 8 km batısında yer almaktadır ve kuzeybatıdan güneydoğuya doğru 6 km boyunca uzanır. Vadi, Dağlık Frigya’nın neredeyse merkezindedir. Vadi içindeki Kümbet köyü, eski bir Frig yerleşiminin bulunduğu yerdir.
Kümbet Asar Kale
Vadinin kuzey tarafında, Kümbet köyünün 1,5 km kuzeydoğusunda, Kümbet Vadisi ve Beldere güzergâhının dağ yollarına hâkim, kayalık bir tepe üzerinde bulunan tipik bir Frig kalesidir. Kuzeyden basamaklı ve rampalı bir girişi vardır. Anakayaya oyulmuş silolar, kaya oyma odalar ve tonozlu tavanla örtülü anıtsal bir sarnıç bulunmaktadır.
Berberini Fasadı
Kalenin yaklaşık 300 m kuzeydoğusunda, Berberini adı verilen bir kayanın doğu yüzünde küçük bir Frig fasadı bulunmaktadır. Bu fasad ilk kez 1901 yılında E. Brandenburg tarafından tanımlanmıştır. Oldukça aşınmıştır, nişin ortasındaki figür (muhtemelen ana tanrıça Matar) tahrip edilmiş ve yerine bir haç işareti kazınmıştır. Fasadın beşik çatısı üzerindeki düzleştirilmiş kaya yüzeyinde bir Eski Frig yazıtı (W-02) bulunur. Anıt MÖ 6. yüzyılın ortalarına tarihlenmektedir. Aynı kayanın batı tarafında, Bizans döneminde inşa edilmiş bir kaya kilisesi bulunmaktadır.
Deliklikaya
Kümbet köyünün yaklaşık 500 m kuzeyinde tek başına yükselen bir kayadır. Roma nekropolünün bir parçası olmakla birlikte, kayanın güneydoğusundaki bir mezar Frig dönemi özellikleri göstermektedir. İçindeki sağ ve soldaki iki kline muhtemelen Frig dönemine aittir. Arkalarında kabaca oyulmuş üçüncü bir kline ve mezarın girişindeki zengin işlemeli cephe, Roma döneminde yeniden kullanım sırasında eklenmiş olmalıdır.
Solon Mezarı
Alınlığındaki yüksek kabartma ve zengin desenleriyle çevrenin en bilinen anıtlarından biridir. Aslen Frig döneminde inşa edilmiş bir kaya mezarıdır. Ancak daha sonra genişletilmiş ve Roma döneminde yeniden kullanılmıştır. Dış yüzeydeki kabartmalar Roma döneminde eklenmiştir. Mezarın içindeki yazıtta okunan “Solon” adı nedeniyle Solon’un Mezarı olarak anılır. Mezar odasına girmeden önce, tipik bir Frig özelliği olan küçük bir sahanlık alanı bulunur. Bu sahanlık alanının solunda oyulmuş girinti Roma dönemine ait bir eklemedir. Mezar odasının büyük boyutunu dikkate alan Haspels bu Frig mezarını Grup II’de sınıflandırmıştır (bkz. Genel Bilgiler). MÖ 6. yüzyıla tarihlenmektedir.
Ballık Kale
Kümbet Köyü’nün doğusunda, yüksek bir uçurum üzerinde bulunan küçük bir kaledir. Konumu itibariyle doğuda Midas Kenti ve Pişmiş Kale’yi, kuzeyde Kümbet Asar Kale’yi ve güneyde Yapıldak ile İnli Vadileri’ni de görebildiği için bir gözetleme kulesi olarak kullanılmış olabilir.
Demirkapı Kale
Ballık Kale ile Doğanlı Kale arasında, Kümbet Vadisi’nin doğuya uzanan dar yan vadilerinden biri olan Yağlıdere Vadisi’nin kuzey yamacında bulunmaktadır. Kaleden neredeyse hiç kalıntı kalmamıştır. Yalnızca güney-güneydoğudaki büyük giriş kapısının silmelerini oluşturan büyük kesme taş bloklardan bazıları hâlâ görülebilir durumdadır. Konumu nedeniyle daha çok bir ara karakol olarak hizmet etmiş olabilir.
Yapıldak Asar Kale
Yapıldak, Kümbet Vadisi’nin güney ucunda bulunan bir Frig yerleşimidir. Yapıldak Asar Kale, aynı adı taşıyan köyün yaklaşık 500 m güneybatısındaki kayalık bir plato üzerinde yer alır. Tüm Kümbet Vadisi’ni görebilecek bir konumdadır. Vadi tabanına doğru hafif eğimle inen batı kesiminde, Roma ve Bizans dönemlerine ait anıtsal cepheli ve kabartma süslemeli oda mezarları bulunur. Doğu kesimi dik uçurumlarla çevrilidir. Bu bölümde birkaç silo, basamaklı büyük bir sarnıç ve kabartma süslemeli girişi olan iki odalı bir Frig kaya mezarı bulunur. Mezarın dış cephesi, beşik çatılı tipik bir Frig yapısı biçiminde kabartma olarak işlenmiştir. Alınlıkta tepe direğinin her iki yanında birer hayvan figürü bulunur. Araştırmacılar arasında fikir birliği yoktur, ancak çoğunluğun görüşü hayvanların bir at ve bir boğa olduğunu yönündedir. Mezara üçüncü bir oda Bizans döneminde eklenmiş olabilir. Tavan beşik çatılıdır ancak kline bulunmamaktadır. Erken Frig döneminin sade mezarlarının aksine ayrıntılı tasarımına rağmen, Haspels Yapıldak mezarını Grup I mezarlarında sınıflandırmıştır (bkz. Genel Bilgiler).
Kaynaklar:
Berndt-Ersöz, S. 2006. Phrygian Rock-Cut Shrines. Structure, Function and Cult Practice, Leiden.
Haspels, C. H. E. 1971. The Highlands of Phrygia. Sites and Monuments, Princeton.
de Laborde, L. 1838. Voyage de l’Asie Mineure Par Mrs. Alexandere de Laborde, Becker, Hall et Leon de Laborde, Paris.
Tüfekçi-Sivas, T. 1999. Eskişehir-Afyonkarahisar-Kütahya İl Sınırları İçindeki Phryg Kaya Anıtları, Anadolu Üniversitesi Yayınları No:1156, Eskişehir.
Görseller:
L. de Laborde, 1838
Guillaume Berggrenn, 1889
C. H. E. Haspels, 1971
Ben Claasz Coockson, 2016
Ertuğrul Anıl, 2020, 2021
Bora Bilgin, 2020
Reha Özer, 2020
Sibel Bilgin, 2020
Tayfun Bilgin, 2020