Fındık, Kütahya’nın yaklaşık 25 km kuzeydoğusunda, Fındık köyü yakınında yer alan büyük bir Frig yerleşimidir. Göynüş ve Yazılıkaya ile birlikte Dağlık Frigya’nın en dikkat çekici Frig yerleşimlerinden biridir. Yerleşim, kuzeye doğru Porsuk’un bir koluna akan küçük bir dere boyunca uzanan dar bir vadide bulunmaktadır.
Alanın kuzey kesimini, Fındık Asar Kale (veya Asar Kaya) olarak adlandırılan kale oluşturmaktadır. Fındık köyünün güneyinde dar bir vadide yer alan kayalık bir yükselti üzerine inşa edilmiş büyük bir Frig kalesidir. Kaleye, platonun güney ve batı taraflarında yer alan iki ayrı merdivenle ulaşılmaktadır. İçinde çok sayıda yapı izi bulunmaktadır. Ayrıca kale ve çevresindeki vadide çok sayıda fasad, niş, altar ve kaya mezarı yer almaktadır.
Fasadlar
Fasad 1 (Kuyulu Fasad?)
Asar Kale’nin yaklaşık 370 m güneyinde, bir yamacın eteğinde yer almaktadır. Haspels bu anıtı kuyulu bir fasad olarak tanımlamaktadır. Ancak diğer tüm kuyulu fasadlarla (Bahşayiş, Deliklitaş, Maltaş ve Değirmen Yeri) karşılaştırıldığında oldukça küçük ölçülüdür; bu nedenle bazı araştırmacılar tarafından bir fasaddan ziyade niş olarak değerlendirilmektedir.
Nişin arkasındaki boşluk tipik bir kuyu için oldukça küçüktür ve yalnızca 95 cm derinliğindedir. Ayrıca ön yüzü bir ev fasadı görünümünde değildir. Kaya yüzeyi kare biçiminde düzeltilmiş olmakla birlikte, yüzeyi çevreleyen üç kenarlı bir çerçeve dışında herhangi bir işçilik bulunmamaktadır. Bunun yanı sıra diğer fasadlardan farklı olarak zemin seviyesinden yaklaşık 1 m yukarıda başlamaktadır.
Doğal aşınmanın yanı sıra muhtemelen definecilerin verdiği tahribat nedeniyle nişin orta bölümü ile fasad çerçevesinin sol üst kısmı tamamen yok olmuştur. Bu anıtın yaklaşık 5 m sağında basamaklı bir sunak (Altar 1) bulunmaktadır.
Fasad 2
Kuyulu fasadın yaklaşık 200 m kuzeydoğusunda, Fındık Deresi’ne bakan kayalar üzerinde yer almaktadır. 1901–1904 yılları arasında bölgede araştırmalar yapan E. Brandenburg tarafından keşfedilmiştir.
Fasad, 4,5 m yüksekliğindeki bir kayanın düzeltilmiş yüzeyine işlenmiştir. Üstteki çerçevenin içinde, yalnızca tanrıça Matar’ın adının okunabildiği bir Eski Frigce yazıt (W-06) bulunmaktadır. Hem yazıt hem de anıtın yüzeyi yoğun biçimde aşınmış ve erozyona uğramıştır. Ayrıca nişin arka duvarı ile tabanı defineciler tarafından tahrip edilmiştir. Anıtın çevresindeki kayalık yamaçta on altar ve beş idol tespit edilmiştir.
Nişler
Fındık bölgesinde önemli beş niş tespit edilmiştir. Bunlardan üçü, Fasad1 ile Fasad 2 arasında, birbirlerinden yaklaşık 30–40 m uzaklıkta yer almaktadır. Bunların yaklaşık 250 m kuzeyinde, Asar Kale’nin batısında ise aynı kaya üzerine yan yana yapılmış iki niş daha bulunmaktadır. Bu iki nişin üzerinde ayrıca yoğun biçimde aşınmış bir kaya kabartması yer almaktadır. Güneydeki nişlerden birinin (Niş 3) üzerinde de oldukça aşınmış bir Eski Frigce yazıt (W-07) bulunmaktadır.
Niş 1 ve 2
Niş 3
Niş 4 ve 5
Altarlar / Basamaklı Anıtlar
Fındık Asar Kale bölgesinde, vadiye yayılmış durumda kataloglanmış 30’dan fazla altar bulunmaktadır. Burada bunların en önemli örnekleri tanıtılmaktadır. Güçlükle seçilebilen ve fotoğraflanması zor olan birkaç anıt (numaraları aşağıda atlanmıştır) listeye dahil edilmemiştir. Ayrıca Tamsü (2004), henüz kataloglanmamış en az 11 altarın daha bulunduğunu belirtmektedir.
Altar 1 (Berndt-Ersöz No: 42; Tamsü Kat. No: 53; Tüfekçi-Sivas No: 2)
Altar 2 (Berndt-Ersöz No: 43; Tamsü Kat. No: 54; Tüfekçi-Sivas No: 3)
Altar 6 (Tamsü Kat. No: 58)
Altar 8 (Tamsü Kat. No: 60)
Altar 9-10-11-12 (Berndt-Ersöz No: 44-45-46; Tamsü Kat. No: 61-62-63-64)
Altar 13 (Tamsü Kat. No: 65)
Altar 14 ve 15 (Tamsü Kat. No: 66-67)
Altar 16 (Tamsü Kat. No: 68)
Altar 17-18-19 (Berndt-Ersöz No: 17; Tamsü Kat. No: 69-71-70)
Altar 20 (Berndt-Ersöz No: 52; Tamsü Kat. No: 52; Tüfekçi-Sivas No: 1)
Kaya Mezarları
Kaya mezarlarının büyük bölümü Asar Kale’nin batısındaki plato ve yamaçlarda yer almaktadır. Asar Kale’nin doğusunda ise Fındık Deresi’nin karşı tarafındaki kayalık bir yükselti üzerine yapılmış üç yataklı bir kaya mezarı bulunmaktadır. Haspels bu mezarların tamamını I. Grup içinde değerlendirmektedir (bkz. Genel Bilgiler).
Doğuluşah Kale
Kütahya’daki Doğuluşah köyünün kuzeyinde, Asar Kaya olarak adlandırılan kaya üzerinde, Fındık Asar Kale’nin yaklaşık 3,5 km güneybatısında yer almaktadır. Frig Dönemi’nden sonra da kullanılmaya devam etmiştir.
Kaynaklar:
Berndt-Ersöz, S. 2006. Phrygian Rock–Cut Shrines. Structure, Function and Cult Practice, Leiden.
Berndt-Ersöz, S. 1998. “Phrygian Rock-Cut Cult Façades: A Study of the Function of the So-Called Shaft Monuments,” Anatolian Studies 48, 87–112.
Brandenburg, E. 1906. “Neue Untersuchungen im Gebiet der phrygischen Felsenfassaden,” Abhandlungen der K. B. Akademie der Wissenschaften 23, 637–716.
Haspels, C. H. E. 1971. The Highlands of Phrygia. Sites and Monuments, Princeton.
Radt, W. 1993. “Ein phrygisches Felsmonument?,” IstMitt 43, 299–303.
Sivas, H. 2012. “Phrygian Rock Cut Tombs,” Phrygians, In the Land of Midas, In the Shadow of Monuments, ed. T. Tüfekçi-Sivas ve H. Sivas, İstanbul.
Tamsü, R. 2004. Phryg Kaya Altarları, (Eskişehir- Afyon-Kütahya İlleri Yüzey Araştırması Işığında), Unpublished MA thesis, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Tüfekçi-Sivas, T. 1999. Eskişehir-Afyonkarahisar- Kütahya İl Sınırları İçindeki Phryg Kaya Anıtları, Anadolu Üniversitesi Yayınları No:1156, Eskişehir.
Görseller:
E. Brandenburg, 1906
C. H. E. Haspels, 1971
W. Radt, 1993
R. Tamsü, 2004
S. Berndt-Ersöz, 2006
H. Sivas, 2012
Ertuğrul Anıl, 2020
Bora Bilgin, 2020
Tayfun Bilgin, 2020
Reha Özer, 2020